(English below)
Chất liệu của quá khứ và hiện đại: Sơn ta – nguyên liệu quen thuộc trong sơn thếp đình làng – vốn chỉ dùng cho màu đen-đỏ truyền thống.
Nguyễn Gia Trí, theo học tại Trường Mỹ thuật Đông Dương vào khoá 1928, ông muốn tập trung vào sơn mài – vốn bị xem là "thủ công mỹ nghệ" thời đó. Tardieu ban đầu phản đối, cho rằng sơn mài không phù hợp với hội họa "cao cấp". Trí bỏ học 2 năm vì ông không thích bị bó mình trong khuôn khổ chương trình của trường. Sau khi bỏ học, Trí bán tranh vẽ trên phố. Tardieu tình cờ gặp lại ông, nhận ra tài năng và sự đam mê của Trí với sơn mài. Ông thuyết phục Trí quay lại trường và ủng hộ ông thử nghiệm sơn mài như một phương tiện nghệ thuật độc lập.
Nhờ sự ủng hộ của Tardieu, Trí trở thành người đầu tiên sáng tạo *tranh sơn mài phong cách tả thực với các tác phẩm như "Thiếu nữ trong vườn" (1944), kết hợp kỹ thuật dát trứng, vỏ trai, và màu sơn truyền thống. Ông được mệnh danh là "cha đẻ của sơn mài hiện đại Việt Nam".
Cả bà Ayme và Nguyễn Gia Trí đều là nhân tố then chốt trong việc nâng tầm sơn mài của Việt Nam. Ayme đặt nền móng kỹ thuật và tư duy mỹ thuật và ông Trí phát triển sơn mài thành một ngôn ngữ hội họa độc lập, đưa nó vào hàng "quốc họa" của Việt Nam.
Alix Aymé (1894–1989) có công định hình sơn mài hiện đại và có thể xem bà như là “người mẹ đỡ đầu” của tranh sơn mài hiện đại Việt Nam. Bà chứng minh rằng sơn mài không chỉ dùng để trang trí đồ vật mà có thể trở thành một phương tiện biểu đạt nghệ thuật cao cấp.
Là một trong số ít nữ giảng viên người Pháp tại Trường Mỹ thuật Đông Dương (1924–1945), bà cùng Joseph Inguimberty và Victor Tardieu tạo nên "bộ ba" quan trọng trong việc hiện đại hóa nghệ thuật Việt.
Về chuyên môn bà tập trung vào sơn mài và lụa kết hợp kỹ thuật châu Âu với chất liệu truyền thống đào tạo thế hệ họa sĩ đầu tiên của Việt Nam như Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Lê Phổ, khuyến khích họ khám phá bản sắc dân tộc qua chất liệu địa phương.
Bà có những tác phẩm tiêu biểu vào thời kỳ này:
1. Les Danseuses (Vũ công, 1938). Sơn mài trên gỗ. Miêu tả các vũ công trong trang phục truyền thống, uyển chuyển theo điệu múa cổ. Sử dụng sơn ta, dát vàng, và vỏ trứng để tạo độ sâu và ánh sáng.
2. Femmes et enfants annamites (Phụ nữ và trẻ em An Nam, 1935). Tranh lụa. Khắc họa cảnh sinh hoạt đời thường của phụ nữ và trẻ em Việt, với đường nét mềm mại và màu sắc trầm ấm.
3. La Marchande de fleurs (Người bán hoa, 1940) Sơn mài kết hợp khảm trai. Tái hiện một người phụ nữ bán hoa tại chợ Hà Nội, với chi tiết tỉ mỉ về trang phục và hoa văn.
Bà cùng với ông Inguimberty thành lập xưởng sơn mài vào năm 1934 và đến 1938 khóa học này được chính thức đưa vào phần Mỹ thuật trong phần giảng dạy của trường. Bà hướng dẫn và ủng hộ Nguyễn Gia Trí và sự đam mê của ông giúp ông phá vỡ giới hạn của sơn mài dân gian. Ông thử nghiệm kết hợp vỏ trứng, vàng lá, và bạc quỳ trên nền sơn then, tạo ra những mảng màu óng ánh như lụa. Trong hồi ký, ông viết: "Tôi muốn sơn mài phải phát sáng từ bên trong, như ánh trăng trên mặt hồ đêm." 
Giai thoại về sự hoàn hảo:
Bức "Thiếu nữ trong vườn" (1944) của Nguyễn Gia Trí là minh chứng cho sự kỳ công. Để lớp sơn cuối cùng lộ ra ánh kim hoàn hảo, ông dành 2 năm mài nhẵn từng centimet bằng đá núi và bàn tay ướt. Nghệ nhân Lê Thiết Cương giải thích: "Mỗi lần mài là một lần 'gọt' đi lớp vỏ thô ráp, để lộ 'da thịt' của tranh – thứ ánh sáng mê hoặc chỉ sơn mài mới có." 
Bức "Thiếu nữ bên hoa sen" ( 2017) của Nguyễn Gia Trí được bán đấu giá 3 triệu USD, khẳng định địa vị "vàng đen" của sơn mài. Theo GS. Trần Hậu Yên Thế, giá trị ấy đến từ "sự độc bản – mỗi tác phẩm là cuộc đối thoại giữa nghệ nhân và vật liệu, không thể sao chép." 
—--------------------------------------------------------------
Vietnamese lacquer painting evolved from a traditional craft into a high art form, thanks to two key figures: Alix Aymé and Nguyễn Gia Trí. Aymé, a French instructor at the École des Beaux-Arts de l'Indochine, laid the technical and aesthetic foundation, encouraging Vietnamese artists to explore national identity through sơn ta (lacquer). She co-established a lacquer workshop in 1934, integrating it into the curriculum. Meanwhile, Nguyễn Gia Trí, initially opposed by director Victor Tardieu who dismissed lacquer as "craftwork," persisted in refining it as an independent medium. With Tardieu’s later support, Trí pioneered realistic lacquer paintings like Thiếu nữ trong vườn (1944), blending eggshell, gold leaf, and traditional pigments, earning him the title "father of modern Vietnamese lacquer painting."
Aymé and Trí’s contributions elevated lacquer to Vietnam’s "national art." Aymé proved its potential as a high art medium with works like Les Danseuses (1938), while Trí’s Thiếu nữ trong vườn—meticulously polished for two years—showcased its technical brilliance. The uniqueness of lacquer was cemented when Trí’s Thiếu nữ bên hoa sen (2017) sold for $3 million. Their legacy reflects not just artistic innovation but also a dialogue between tradition and modernity, East and West.
Tài liệu tham khảo:
1. Triển lãm "Alix Aymé: Une Femme en Indochine" (Musée Cernuschi, 2014)
2. Nguyễn Văn Chung (2010). Mỹ thuật Đông Dương. Nhà xuất bản Mỹ thuật.
3. Nora Taylor (2009). The Ecole des Beaux-Arts de l’Indochine. NUS Press.
4. Catalog Christie’s "A Quest for Eternity" (2023).
5. Charlotte Aguttes-Reynỉe “L’art Modern En Indochine”. Nhà xuất bản In Fine edition d’art 2024
Zalo hoặc inbox ngay
+84 376060 378
+84 363747 278
NhãLam Art Space. 602/45E Điện Biên Phủ, P.22, Bình Thạnh
10:00 - 18:00 từ Thứ 4 đến Thứ 7
